Close
Flash is required to view this video

Ffeithiol

Darwin, y Cymro a’r Cynllwyn

Esblygiad - damcaniaeth Cymro ond Darwin gafodd y clod

Nid Charles Darwin ond Cymro ifanc o Frynbuga, Sir Fynwy, Alfred Russel Wallace, fu'n gyfrifol am y ddamcaniaeth ar Esblygiad (the Theory of Evolution) yn ôl y rhaglen ddadleuol Darwin, y Cymro a'r Cynllwyn ar S4C nos Sul, 3 Tachwedd.

Bydd y rhaglen yn dangos sut y gwnaeth Darwin dwyllo a chuddio'r ffaith mai llythyron Wallace, casglwr chwilod, wnaeth ddarparu'r holl syniadau tu cefn i'r ddamcaniaeth.

Stori dditectif yw Darwin, y Cymro a'r Cynllwyn, stori sydd yn datrys un o'r troseddau gwyddonol mwyaf mewn hanes. Dyma raglen fydd yn chwyldroi ein dealltwriaeth o sut y gwnaeth Charles Darwin gyrraedd at ei ddamcaniaeth ar esblygiad a gyflwynwyd yn ei waith The Origin of Species.

Ar 7 Tachwedd 1913, bu farw Wallace, naturiaethwyr pwysicaf y byd yr adeg honno. Ganrif wedi ei farwolaeth fe fydd y rhaglen yn datgelu pam mai ei enw ef ddylai gael ei gysylltu gydag un o ddamcaniaethau pwysicaf gwyddoniaeth, sef esblygiad. Prif sail gwaith ymchwil Wallace oedd ei gasgliadau toreithiog o samplau a wnaed dros wyth mlynedd yn Ynysfor Maleia.

Meddai Elin Rhys, cynhyrchydd y rhaglen, "Am y tro cyntaf ar deledu fe gawn dystiolaeth ddamniol am yr amseroedd yr anfonodd Wallace lythyron tyngedfennol at Darwin, gan ddangos iddo ddweud celwydd am y dyddiadau y derbyniodd y wybodaeth a wnaeth drawsnewid ei syniadau. Roedd y rhain, ar y pryd, ymhell o fod yn barod i'w cyhoeddi. Ac yn y pendraw fe ddangoswn sut y gwnaeth y sefydliad gwyddonol yn Llundain sicrhau y byddai un ohonyn nhw, yr enwog Charles Darwin, yn cael y clod."

Mae gwaith gwyddonol yr athrylith Alfred Russel Wallace yn anferth a dadlennol. Bydd y rhaglen yn cymharu bywydau'r ddau ddyn, Darwin a Wallace, wrth i un weithio wrth ei ddesg mewn cartref crand, wedi ei amddiffyn gan y sefydliad Seisnig, tra bod y llall yn llafurio yn y jwngl, yn naturiaethwr tlawd, ond gyda gweledigaeth gyfoethog gan ddod at yr atebion wrth ryfeddu at fanylion lleiaf byd natur. Fe gychwynnodd ei ddiddordeb yng Nghymru, yn ardal Castell Nedd, lle nid yn unig yr oedd amrywiaeth y bywyd gwyllt yn ei ryfeddu ond hefyd tranc yr iaith Gymraeg dan ddylanwad Saesneg - syniad a oedd yn dempled i'w ddamcaniaeth ar esblygiad.

Un o'r cyfranwyr i'r rhaglen yw Roy Davies, cyn-olygydd cyfres hanes y BBC, Timewatch, ac awdur y llyfr The Darwin Conspiracy. Meddai Roy Davies, "O ganlyniad i'm hymchwil, dwi'n siŵr i Charles Darwin gymryd deunydd a anfonwyd ato gan Wallace, yn hollol ddiniwed, o ben arall y byd a bod Darwin wedi defnyddio'r deunydd hwnnw er mwyn ennill y fantais o hawlio ei fod e'n deall y ddamcaniaeth ar ddetholiad naturiol a'r ddamcaniaeth ar esblygiad. Ond y gwir yw mai Wallace ddaeth i fyny â'r ddamcaniaeth nid Darwin."

Ymhlith y cyfranwyr eraill i'r rhaglen mae'r Athro Deri Tomos o Brifysgol Bangor, Dr Elwyn Hughes, awdur llyfr am Alfred Russel Wallace 'Y Gwyddonydd Anwyddonol' a'r gwyddonydd, Dr Catrin Williams. Mae'r actor, Ioan Hefin wedi chwarae rhan Wallace yng nghynhyrchiad cwmni Theatr na nÓg You Should Ask Wallace, am hanes y naturiaethwr, ers pum mlynedd ac yn y rhaglen mae e'n ail-greu golygfeydd o fywyd Wallace.